Ko ha tūhulu ki hano fakahoko ‘o ha ‘eke malu‘i
Ko ha tūhulu ki hano fakahoko ‘o ha ‘eke malu‘i (PDF 53 kb)
Ke fakahoko ha‘o ‘eke malu‘i, ko ho‘o me‘a pē ‘e fai΄ ko ho‘o telefoni ki he‘emau fika telefoni ta‘etotongi΄ - 0800 326 243 Pe fakahū mai ‘a ho‘o ‘eke malu‘i΄ ‘i he ‘initaneti΄.
Kuo΄ ke fakahū mai ‘a ho‘o ‘eke malu‘i΄ ki he Komisoni ki he Mofuike΄. Ko e hā leva ‘a e me‘a ‘oku hoko atu heni? Ko e tūhulu fakahokohoko eni ki he founga ngāue ki he ‘eke mo e totongi malu‘i ‘a e EQC pea ‘oku΄ ne tali atu ‘a e ni‘ihi ‘o e ngaahi fehu‘i ‘oku fa‘a ‘eke felāve‘i mo e malu‘i ‘a e EQC.
‘E lava pē nai ko ha‘o faka‘eke‘eke mai pē ia ‘a‘au ki he EQC pea ‘e ngali ke ke pehē pe ko e hā koā ‘oku ‘ai ai ‘a ho‘o fetu‘utaki΄ ke hangē ha‘o ‘eke malu‘i΄. Ko e ‘ai pē eni ia ke fakapapau‘i kuo lēkooti ia pea kuo fai ‘a e tokanga totonu ki ai. ‘E ‘ikai ke ne uesia ‘e ia ia ‘a ho‘o totongi malu‘i fakata‘u΄ pe ko ha‘o ‘eke malu‘i ‘i he kaha‘u΄ - ‘oku ‘ikai ‘i ai ha tu‘utu‘uni ngāue ia ‘a e EQC felāve‘i mo ha‘o ngaahi ‘eke malu‘i kehe kuo ‘osi fakahoko.
Ko e founga totongi ‘o ha ‘eke malu‘i
- ‘E ‘oatu ‘e he EQC ha tohi ‘o fakahā atu ai kuo ma‘u ‘a ho‘o tohi kole ‘eke malu‘i΄. Te mau fokotu‘u ha tokotaha fakafofonga ke ne ‘a‘ahi atu ki he feitu‘u na‘e hoko ai ‘a e mole΄ pe maumau΄ pea΄ ne līpooti mai, pe, kapau na‘e si‘isi‘i pē ‘a e mole pe maumau ki ho ‘api΄ pe ko ho‘o ngaahi koloa ‘i loto΄, te mau lī atu ha‘o foomu ‘eke malu‘i ke ke fakafonu.
- ‘E fetu‘utaki leva ‘a e EQC ki ho‘o kautaha malu‘i΄ ke fakapapau‘i ko koe΄‘oku lolotonga ‘i ai ‘a ho‘o malu‘i. ‘E ‘i ai e taimi ‘e ni‘ihi te mau kole atu ai ke ke tokoni mai ‘i heni. ‘Oku hoko eni lolotonga ia΄ ‘oku kei fakahoko ‘a e ngāue ‘i he ngaahi sitepu hono hoko΄.
- Kapau ‘e fiema‘u, ‘e fokotu‘u ‘e he tokotaha fakafofonga ‘o e EQC ha tokotaha fakafuofua kuo ‘osi ma‘u tikite ke ne fakafuofua‘i ‘a e maumau΄. ‘E toe ma‘u mai foki ‘e he EQC ha ‘esitimeti ‘o e ngaahi fakamole ki ha monomono.
- Kapau kuo fu‘u hulutu‘a ‘a e maumau΄ pe ‘oku ngali ke hoko ai ha fakatamaki ki he ‘api΄, ‘e fiema‘u ha ‘enisinia ke ne fakahoko ha līpooti ki he EQC.
- ‘I he taimi pē ‘e ma‘u ai ‘e he EQC ‘a e ngaahi fakamatala kotoa pē, ‘e fakama‘ala‘ala atu leva kiate koe ‘e homau fakafofonga΄ ‘a e totongi ‘eke malu‘i ‘e fakahoko΄.
- ‘I he taimi pē kuo fai ai ha felotoi ki he totongi ‘eke malu‘i΄, te mau totongi leva ia kiate koe, ki he kautaha ‘oku΄ ke totongi mōkisi ki ai΄ pe ko e tokotaha te ne fakahoko ‘a e monomono΄, ‘o fakatatau ki he ngaahi tu‘utu‘uni ‘a e aleapau΄.
Ko e hā nai ‘a e lōloa ‘o e taimi ke totongi mai ai ‘a ‘eku ‘eke malu‘i?
Kapau ‘oku matangofua pē ‘a e me‘a kotoa pē ‘o ‘ikai ha me‘a ‘e toe fihi, ‘e lava ke a‘u pē ki he māhina ‘e taha ‘a e ngāue ki hono totongi ‘a ho‘o ‘eke malu‘i΄. ‘E ngali ke toe lōloa ange kapau ‘e toe fiema‘u ha fale‘i ‘a ha kau mataotao pe kapau ‘oku fakahū ‘a ho‘o tohi ‘eke malu‘i΄ ‘i ha taimi ia ‘oku lolotonga hoko ai ha fakatamaki fakaenatula ‘i Nu‘usila.
Totongi malu‘i fakalahi
Ki he ngaahi ‘eke malu‘i ki ho ‘api΄ pe ko ho ‘api΄ mo e ngaahi koloa ‘i loto ai΄, te ke totongi ‘a e totongi malu‘i fakalahi ko e $200 ki he ‘eke kotoa pē ‘oku si‘isi‘i hifo ‘i he $20,000. Kapau ‘oku laka hake ‘a ho‘o ‘eke malu‘i΄ ‘i he $20,000, ko e totongi malu‘i fakalahi΄ leva ko e pēseti ‘e taha ‘o e mahu‘inga fakakātoa ‘o e ‘eke ‘oku΄ ke fai΄. Ki he ‘eke malu‘i ki he ngaahi koloa΄ pē, ko e totongi malu‘i fakalahi΄ ko e $200 neongo ai pē pe ko e hā ‘a e lahi ‘o ho‘o ‘eke malu‘i΄.
Ko e hā ‘a e ngaahi me‘a ‘e ala totongi huhu‘i ‘e he EQC?
‘E lava ke totongi huhu‘i atu ‘e he EQC kia kinautolu ‘oku ‘eke malu‘i΄ ki ha mole pe maumau ‘o ha:
- kelekele ‘a ia ‘oku ‘i loto ‘i he mita ‘e valu mei΄ ho fale΄ pe mei΄ he ngaahi langa ‘oku nau kaungā tokonia ho fale΄;
- kelekele ‘a ia ko e tefito‘i a‘utaki‘anga ia ki ho fale΄ - a‘u hake ki he mita ‘e 60 mei΄ ho fale΄ pe mei΄ he ngaahi langa ‘oku nau kaungā tokonia ho fale΄.
‘E toe lava foki ke totongi huhu‘i atu ‘e he EQC ‘a e ni‘ihi ‘o e ngaahi fakavaka kuo fa‘u ke ta‘ofi‘aki ha holofa pe ‘auhia ‘a e kelekele΄, pehē ki ha ngaahi halafakakavakava pea mo ha ngaahi fakamanava fakatafenga vai ‘e ni‘ihi.
Vakai ki he tohi ‘a e EQC ‘a ia ko e Tūhulu ma‘a΄ e Kau Ma‘u ‘Api΄ pe ko e Lao ki he Komisoni ki he Mofuike΄ ki ha ngaahi toe fakamatala fakaikiiki ange.
Ko e hā nai ‘a e lōloa ‘o e taimi ke totongi mai ai ‘a ‘eku ‘eke malu‘i?
‘E lava ke faingata‘a hano fakafuofua‘i ha ‘eke malu‘i felāve‘i mo ha maumau ki ha holisi malu‘i ke ta‘ofi‘aki ha holofa pe ‘auhia ‘a e kelekele΄, fakamanava fakatafenga vai pe ko ha halafakakavakava. Ko e faka‘avalisi ‘o e taimi ki hono totongi huhu‘i atu ai ha ‘eke malu‘i ko e māhina ‘e tolu. Kaekehe, ‘e feliuliuaki pē ‘a e lōloa ‘o e taimi ngāue ki heni΄ ‘o fakatatau ki he tūkunga ‘o e maumau kuo hoko΄ pea pehē foki ki he feliuliuaki ‘a e ‘ea΄. ‘Oku mau feinga ke totongi huhu‘i atu ‘a e ngaahi ‘eke malu‘i ‘oku ki‘i matangofua ange΄ ‘i loto ‘i he māhina ‘e ua.
Totongi malu‘i fakalahi (excess)
Ko e totongi malu‘i fakalahi ki ha ‘eke malu‘i felāve‘i mo e kelekele΄ ko e pēseti ‘e 10 ‘o e mahu‘inga ‘o e ‘eke malu‘i΄, ‘a ia ‘e ‘ikai toe si‘isi‘i ange eni ‘i he $500 pea ‘e ‘ikai toe laka hake ‘i he $5,000.
Ko e hā ‘a e founga totongi huhu‘i ‘a e EQC?
‘E totongi huhu‘i atu ‘e he EQC ‘a e mahu‘inga totonu ‘i he taimi pē ko ia ‘oku hoko ai ha mole pe maumau ki ho‘o kelekele΄, holisi malu‘i ke ta‘ofi‘aki ha holofa pe ‘auhia ‘a e kelekele΄, halafakakavakava, pe fakamanava fakatafenga vai΄, pe ko ‘ene fakahoko ha monomono, ‘o fakatefito pē pe ko fē ‘i he ongo me‘a΄ ni ‘e si‘isi‘i ange ai ‘a e fakamole΄.
Ko e fiha ‘e totongi ‘e he EQC?
Ko e malu‘i ko ia ‘oku ‘oatu ‘e he EQC ki he kelekele΄, holisi malu‘i ke ta‘ofi‘aki ha holofa pe ‘auhia ‘a e kelekele΄, hala fakakavakava΄ pea mo e ngaahi fakamanava fakatafenga vai΄, ‘oku ‘IKAI ko ha malu‘i ia ke fakafetongi fo‘ou kakato ‘a e me‘a ko ia΄. Ko e mahu‘inga taupotu taha ‘e lava ke totongi ‘e he EQC ko e mahu‘inga totonu pē ko ia ‘i he taimi ko ia kuo hoko ai ha mole pe maumau ki he kelekele΄, holisi malu‘i ke ta‘ofi‘aki ha holofa pe ‘auhia ‘a e kelekele΄, hala fakakavakava΄ pea mo e ngaahi fakamanava fakatafenga vai΄. ‘E fokotu‘u ‘e he EQC ha‘ane tokotaha fakafuofua kuo ‘osi ma‘u tikite ke ne fakafuofua‘i ‘a e mahu‘inga ‘o ho‘o kelekele ko ia na‘e malu‘i΄.
‘E lava ke totongi ‘e he EQC ha ngaahi holisi malu fo‘ou ke ta‘ofi‘aki ‘a e holofa pe ‘auhia ‘a e kelekele?
‘Ikai, tukukehe kapau ‘oku ‘i ai ha ngaahi me‘a ‘e kei ngali fakatu‘utāmaki ki ho fale΄ pe kelekele΄ hili ‘a e fakatamaki kuo hoko΄. ‘Oku toe ‘i ai mo e ngaahi me‘a kehe ia ‘e fiema‘u ki he fa‘ahinga ‘eke malu‘i makehe ko ‘eni΄.
‘E totongi nai ‘e he EQC ke malu‘i ‘a hoku ‘api΄ mei΄ ha toe hoko ‘a ha ngaahi fakatamaki ‘i he kaha‘u?
‘I he ngaahi taimi ‘e ni‘ihi, hili hano fakahoko ‘o ha līpooti mei΄ ha ‘enisinia, ‘e ngali lava ‘e he EQC ke ne fakapa‘anga ha ngaahi ngāue ke malu‘i‘aki ha ‘api kuo ‘osi totongi malu‘i ‘a ia ‘e ngali ke kei uesia pē ia ‘e ha fakatamaki tu‘unga ‘i he fakatamaki ne toki hoko΄. Ka ‘ikai, ko e malu‘i ko ia mei΄ ha ngaahi fakatamaki ‘i he kaha‘u΄ ko e fatongia ia ‘o‘ou.
Kapau ‘oku ‘i ai ha‘o ngaahi hoha‘a felāve‘i mo ho‘o ‘eke malu‘i΄, fuofua fetu‘utaki ki he fakafofonga EQC pe ko e tokotaha ngāue ‘a e EQC ‘oku΄ ne tokanga‘i ‘a ho‘o ‘eke malu‘i΄.
Kapau ‘oku ‘i ai ha palopalema ‘oku ‘ikai malava hano solova ‘i he founga ngāue΄ ni pea΄ ke fetu‘utaki leva ki he pule malu‘i ‘a e EQC ‘i he 0800 652 333.
Kapau, ‘i he hili ange ‘a ho‘o fetu‘utaki ki he pule malu‘i ‘a e EQC, ‘oku΄ ke kei hoha‘a pē koe‘uhī na‘e ‘ikai ke ke ma‘u kakato atu ‘a e mahu‘inga ‘oku΄ ke ‘atā atu ki ai΄, ‘o fakatatau ki he Lao EQC, ‘e lava ke ke tohi tangi ki he Ombudsman.